F-35 Lightning II pilotlarının kullandığı Gen III Helmet Mounted Display System, sıradan bir uçuş kaskından çok daha fazlasını içeriyor. Yaklaşık 400 bin dolarlık fiyatıyla gündeme gelen sistem, uçağın çevresindeki altı kızılötesi kameradan gelen görüntüleri doğrudan pilotun vizörüne aktarıyor.
Pilot böylece kokpit tabanı dahil görüşünü fiziksel olarak engelleyen F-35 gövdesinin arkasındaki alanı görebiliyor. Teknoloji gerçek anlamda X-ray kullanmıyor ancak sağladığı görüntü nedeniyle yıllardır “X-ray görüşü” benzetmesiyle anılıyor.
F-35’in kaskı pilotun ana ekranı olarak çalışıyor
F-35’in Gen III Helmet Mounted Display System, Collins Aerospace ile Elbit Systems of America ortak girişimi Collins Elbit Vision Systems tarafından geliştirildi. Sistem uçuş, taktik ve sensör bilgilerini doğrudan pilotun gözlerinin önündeki vizöre yansıtıyor. F-35 bu nedenle geleneksel sabit head-up display’e ihtiyaç duymadan görev yapabilen bir savaş uçağı olarak tasarlandı.
Kaskın en dikkat çekici özelliklerinden biri F-35’in Distributed Aperture System, kısa adıyla DAS altyapısıyla entegrasyonu. Uçağın gövdesinin farklı noktalarına yerleştirilen altı kızılötesi sensör çevreden gerçek zamanlı görüntü topluyor.
Sistem bu görüntüleri bir araya getirerek pilotun çevresini küresel olarak izlemesine imkan veriyor ve elde edilen görüntü doğrudan kask ekranına aktarılıyor.
Pilot başını aşağı çevirdiğinde normal şartlarda kokpit tabanını görmesi gerekirken, DAS kameralarının görüntüsü vizöre aktarıldığı için uçağın altındaki araziyi görebiliyor.
Aynı sistem gövdenin diğer bölümlerinin fiziksel olarak kapattığı alanları da görüntüleyebiliyor. Collins Aerospace bu özelliği doğrudan “uçağın içinden bakabilme” yeteneği olarak tanımlıyor.
Burada kullanılan teknoloji gerçek bir X-ray sistemi değil. Uçağın gövdesinin içinden elektromanyetik X ışınları geçirilerek görüntü oluşturulmuyor. F-35’in dışındaki kızılötesi sensörlerden alınan görüntüler pilotun baktığı yöne göre vizörün üzerine yerleştiriliyor. Böylece pilotun görüş açısından metal gövde adeta saydam hale geliyor.
DAS yalnızca görüntü sağlamakla da sınırlı değil. Sistem çevredeki uçakları ve füzeleri farklı yönlerden otomatik olarak algılayıp takip edebiliyor. Sensörlerden elde edilen bilgiler F-35’in diğer aviyonik sistemleriyle birleştiriliyor ve pilotun kaskında oluşturulan taktik görüntünün parçası haline geliyor. Northrop Grumman’ın AN/AAQ-37 DAS sistemi, gece ve gündüz tam küresel durumsal farkındalık sağlayacak şekilde geliştirildi.
Kask aynı zamanda pilotun silahları yalnızca hedefe bakarak yönlendirmesine yardımcı oluyor. F-35’in sensörlerinden veya veri bağlantısı üzerinden alınan hedefleme bilgileri vizörde gösterilebiliyor. Pilot başını hedef yönüne çevirdiğinde Helmet Mounted Display System hedef belirleme ve hedef doğrulama işlemlerinde kullanılabiliyor.
Uçuş sırasında ihtiyaç duyulan temel bilgiler de sürekli olarak vizörde bulunuyor. Uçuş verileri, taktik bilgiler ve sensör görüntüsü pilot başını çevirdiğinde onunla birlikte hareket ediyor. Böylece sabit bir göstergeye bakmak için pilotun başını yeniden kokpitin ön kısmına çevirmesi gerekmiyor. F-35’te geleneksel HUD’ın kaldırılabilmesinin temelinde de bu yapı bulunuyor.
Gece görüş sistemi de doğrudan kaska entegre edildi. Gece görevlerinde görüntü pilotun vizörüne yansıtıldığı için ayrıca geleneksel gece görüş gözlüğü takılması gerekmiyor. Gen III HMDS, 30’a 40 derecelik görüş alanına sahip binoküler görüntü sistemi kullanıyor ve iki göz için görüntü alanı tamamen örtüşüyor. Sistemde dijital gece görüş sensörü, aktif gürültü azaltma ve yüksek hassasiyetli takip sistemi de bulunuyor.
Her kask pilota özel hazırlanıyor. Pilotun kafa ölçülerine göre oluşturulan kişisel iç astar, sistemin kafada doğru konumda durmasını sağlıyor. Buradaki hassasiyet yalnızca konfor için gerekli değil; vizörde gösterilen sembollerin ve hedefleme bilgilerinin pilotun görüşüyle doğru biçimde hizalanması gerekiyor.
Yaklaşık 400 bin dolarlık fiyat ise güncel bir 2026 satış fiyatından değil, F-35 programının önceki yıllarındaki maliyet verilerinden geliyor. ABD Hava Kuvvetleri yetkilileri 2015 yılında tek bir kask için yaklaşık 400 bin dolarlık maliyet tahminini doğrulamıştı. Bu rakam o dönemde F-16 gibi önceki uçaklarda kullanılan kask sistemlerinin maliyetinin dört katından fazlaydı. Günümüzde üretilen bir Gen III HMDS’nin birebir aynı tutara mal olduğuna ilişkin güncel resmi birim fiyat açıklanmış değil.
Kask üretimi ise binlerce adede ulaştı. Collins Elbit Vision Systems, Şubat 2024’te 3.000’inci F-35 Gen III HMDS’nin Joint Strike Fighter programına teslim edildiğini açıkladı. Ortak girişimin farklı savaş uçağı platformları için ürettiği kask sistemlerinin toplam uçuş süresi de o tarihte bir milyon saati aşmıştı.
Bugün kullanılan sistem bu noktaya sorunsuz gelmedi. F-35 programının ilk dönemlerindeki kasklarda görüntü kararsızlığı, hizalama sorunları ve gece görüş performansı gibi problemlerin yanında kaskın ağırlığı ve fırlatma koltuğu kullanılırken pilotun boynuna uygulanan kuvvet de gündeme geldi. Özellikle daha hafif pilotlarda fırlatma sırasında oluşabilecek boyun yükleri nedeniyle daha hafif bir kask üzerinde çalışma yapıldı.
Problemler bir dönem Pentagon’un ikinci bir kask seçeneği hazırlamasına kadar ilerledi. Lockheed Martin 2011 yılında BAE Systems’i alternatif bir Helmet Mounted Display çözümü geliştirmesi için seçti. BAE’nin sistemi kendi görüntü teknolojisini, gece görüş gözlüklerini ve optik kafa takip sistemini kullanıyordu.
Ana kask programındaki sorunların giderilmesinin ardından alternatif çözümden vazgeçildi. F-35 programı BAE Systems’in yedek kask geliştirme çalışmasını Ekim 2013’te iptal etti ve Collins-Elbit tarafından geliştirilen sistemle devam etti. Sonraki geliştirmeler sonucunda bugün kullanılan Gen III HMDS ortaya çıktı.
F-35 kaskının pilotun uçakla etkileşimindeki rolü de klasik savaş uçağı kasklarından farklı. Dönemin ABD Hava Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı General Mark Welsh, sistemi yalnızca bir kask olarak tanımlamanın yetersiz kaldığını belirtmiş ve pilot için bir çalışma alanı niteliğinde olduğunu söylemişti. Uçuş göstergesi, gece görüş sistemi, hedefleme arayüzü ve uçağın farklı sensörlerinden gelen görüntüler tek bir sistemde pilotun gözlerinin önünde birleştiriliyor.
