Teknoloji dünyasına yön veren isimleri sıralamak istediğimizde akla gelen ilk kişiler büyük ölçüde belli. Steve Jobs, Bill Gates, Elon Musk, Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Jensen Huang veya Tim Cook…
Ancak bu listede bu isimlerin hiçbirini göremeyeceksiniz. Bu nedenle özellikle son 40-50 yıllık teknoloji tarihine aşina olanlar için seçimlerimizin bazıları şaşırtıcı olabilir. Bunun nedeni listeyi şirketlerin büyüklüğüne, kişisel servetlere, popülerliğe veya günümüzde kullanılan ürünlere göre oluşturmamamız.
Birkaç bin yıllık teknoloji tarihine mümkün olduğunca yukarıdan bakıp bugün kullandığımız makinelerin, elektriğin, bilgisayarların, işlemcilerin, iletişim sistemlerinin ve internetin temelindeki kırılma noktalarına inmeye çalıştık. Bir başka ifadeyle iPhone’u kimin yaptığı yerine, iPhone gibi bir cihazın yapılabilmesini sağlayan teknolojik zincirin nerede başladığını sorduk.
Üstelik teknoloji tarihi çoğu zaman anlatıldığı kadar basit değil. Elektriği, bilgisayarı, interneti veya transistörü tek bir insanın icat ettiğini söylemek tarihsel gerçekliği fazlasıyla basitleştiriyor.
Büyük teknolojik dönüşümler önceki çalışmaların üzerine inşa edildi ve çoğu zaman aynı problem üzerinde çalışan birçok bilim insanı ve mühendisin katkısıyla ortaya çıktı.
Dolayısıyla bu listedeki isimleri “her şeyi tek başına icat eden 10 kişi” olarak değil, insanlığın teknoloji yolculuğundaki en önemli dönüm noktalarının temsilcileri olarak görmek gerekiyor.
1. Arşimet: Mühendisliğin matematikle buluştuğu ilk büyük durak
MÖ 3. yüzyılda yaşayan Sirakuzalı Arşimet, modern anlamıyla bir teknoloji girişimcisi veya mühendis değildi. Buna rağmen mekaniğin bilimsel temellerinin oluşturulmasında öylesine önemli bir yere sahip ki teknoloji tarihini birkaç bin yıl geriye götürdüğümüzde karşımıza çıkan ilk büyük isimlerden biri oluyor.
Kaldıraçların çalışma prensiplerini matematiksel olarak ele aldı, statik ve hidrostatik alanlarında çalışmalar yaptı. Smithsonian’ın da belirttiği gibi bugün Arşimet vidası olarak bildiğimiz ve suyu daha yüksek bir seviyeye taşımaya yarayan düzenek de yaklaşık 2.300 yıldır onun adıyla anılıyor.
Arşimet’i bu listeye taşıyan asıl neden tek bir makine değil. Onun çalışmaları, fiziksel dünyanın yalnızca gözlemlenebileceğini değil, matematik kullanılarak modellenebileceğini ve bu bilgiden çalışan mekanizmalar üretilebileceğini gösteren erken örnekler arasında yer alıyor.
Bugünkü vinçleri, dişli sistemlerini, pompaları, endüstriyel makineleri ve mekanik mühendisliğini doğrudan Arşimet’in icatları olarak tanımlayamayız. Ancak makineleri hesaplayarak tasarlama düşüncesinin tarihine indiğimizde onun çalışmalarını görmezden gelmek mümkün değil.
2. El-Cezeri: Otomasyon ve mekanik sistemlerin yüzyıllar öncesindeki öncüsü
12. ve 13. yüzyıllarda Mezopotamya’da yaşayan El-Cezeri, Artuklu sarayında mühendislik çalışmaları yaptı ve geliştirdiği makineleri ayrıntılı çizimler ile açıklamalarla kayıt altına aldı.
Su saatlerinden su kaldırma makinelerine, otomatik çalışan mekanizmalardan çeşitli kontrol düzeneklerine kadar çok sayıda tasarım ortaya koydu. El-Cezeri’nin çalışmalarının rekonstrüksiyonları bugün İstanbul İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi gibi kurumlarda da sergileniyor.
Onu özellikle önemli hale getiren noktalardan biri, mekanik parçaları yalnızca hareket üretmek için değil, belirli bir sırayla görev gerçekleştiren sistemler oluşturmak için kullanmasıydı.
Kitabında tarif ettiği krank, bağlantı çubukları, su pompaları, şamandıralar, kamlar ve kontrol mekanizmaları sonraki yüzyıllarda makine mühendisliğinin temel unsurları haline gelecek prensiplerle benzerlik taşıyor.
El-Cezeri’nin makinelerine bugünkü anlamıyla robot demek doğru olmaz, ancak otomatik çalışan makinelerin, mekanik kontrolün ve mekatroniğe uzanan düşüncenin tarihini araştırdığımızda karşımıza çıkan en önemli erken dönem mühendislerinden biri olduğu kesin.
3. Johannes Gutenberg: Bilginin ölçeklenmesini sağlayan teknolojik devrim
Johannes Gutenberg’i bilgisayarlar, elektrik veya makinelerle ilgili bir listede görmek ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Fakat teknolojik ilerlemenin yalnızca yeni makineler üretmekten ibaret olmadığını düşündüğümüzde Gutenberg’in önemi ortaya çıkıyor. 15. yüzyılın ortalarında Avrupa’da hareketli metal harfleri, uygun mürekkebi ve baskı presini verimli bir üretim sürecinde birleştirdi.
Baskı Gutenberg’den önce de vardı, özellikle Asya’da hareketli harf ve farklı baskı yöntemleri çok daha önce kullanılmıştı. Gutenberg’in kırılma noktası, Avrupa’da kitapların büyük ölçekte çoğaltılmasını sağlayabilecek çalışan bir sistem ortaya koymasıydı.
Bunun teknoloji tarihi açısından sonucu devasa oldu. Bir bilginin başka bir şehre veya sonraki kuşağa ulaşması artık yalnızca elle kopyalanmış birkaç nüshaya bağlı değildi. Kitaplar ve bilimsel metinler çok daha yüksek sayılarda üretilebildi.
Böylece araştırmacıların birbirlerinin çalışmalarına ulaşması, bilginin korunması ve yeni fikirlerin yayılması hızlandı. Bugün internet için kullandığımız bilginin demokratikleşmesi tanımının çok daha erken bir örneğini matbaa gerçekleştirdi.
Gutenberg doğrudan bilgisayarı yaratmadı ancak bilgisayara giden bilimsel birikimin yayılabileceği bilgi altyapısının en büyük dönüşümlerinden birini gerçekleştirdi.
4. Isaac Newton: Bilinen en zeki insan!
Isaac Newton’un bu listede bulunması bir cihaz icat etmesinden kaynaklanmıyor. Newton’un önemi çok daha temel bir noktada yatıyor. Fiziksel dünyanın davranışını matematiksel yasalarla açıklayabilmemizi sağladı.
1687’de yayımlanan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica içerisinde hareket yasalarını ve evrensel kütle çekimi yaklaşımını ortaya koydu. Newton’un hareket yasaları kuvvet, kütle ve hareket arasındaki ilişkiyi mühendislerin hesaplayabileceği bir çerçeveye taşıdı.
Bir otomobilin hızlanmasından uçağın hareketine, makine parçalarına etki eden kuvvetlerden bir roketin fırlatılmasına kadar klasik mühendisliğin büyük bölümü Newton mekaniğiyle açıklanabiliyor.
Modern fizik daha sonra Einstein’ın görelilik teorileri ve kuantum mekaniği ile Newton fiziğinin geçerli olmadığı ölçekleri açıklamaya başladı, fakat gündelik mühendislik uygulamalarında Newton yasaları hala temel araçlardan biri.
NASA’nın bugün dahi uçuş ve roket mekaniğini anlatırken doğrudan Newton yasalarından yararlanması bunun en açık göstergelerinden. Arşimet makinelerin matematiğine açılan erken kapılardan biriyse Newton bu yaklaşımı modern mühendisliğin temel diline dönüştüren isimlerden biri oldu.
5. Michael Faraday: Elektrik çağının temelindeki deney
Bugün bir düğmeye basıp odanın ışığını açabilmemizden elektrikli otomobillerin hareket etmesine kadar sayısız teknolojinin arkasında elektromanyetizma var.
Bu noktada 19. yüzyılın en önemli deneysel bilim insanlarından Michael Faraday karşımıza çıkıyor. Faraday 1831’de elektromanyetik indüksiyonu keşfetti. Royal Institution kayıtlarına göre bu çalışmalar ilk elektrik jeneratörü ve transformatörün geliştirilmesine giden yolu açtı.
Prensip özünde son derece güçlüydü. Manyetik alan ile elektrik arasında kullanılabilir bir ilişki vardı ve mekanik hareket elektrik enerjisine dönüştürülebiliyordu.
Bugünkü elektrik santrallerinde, hidroelektrik tesislerde veya rüzgâr türbinlerinde jeneratörlerden elektrik üretirken hala aynı temel fiziksel olgudan yararlanıyoruz.
Elektrik motorlarında ise ilişkiyi ters yönde kullanarak elektrik enerjisini harekete dönüştürüyoruz. Edison ve Tesla kamuoyunda elektrik çağının daha tanınmış yüzleri olabilir ancak elektrik teknolojisinin bilimsel köklerine indiğimizde Faraday’ın onlardan önce gelen belirleyici isimlerden biri olduğunu görüyoruz.
6. Nikola Tesla: Elektriğin kullanılabilir bir altyapıya dönüşmesindeki isim
Nikola Tesla bugün teknoloji tarihinin en popüler figürlerinden biri. Ancak Tesla hakkındaki popüler anlatıların önemli bölümü gerçeği fazlasıyla basitleştiriyor.
Elektriği Tesla icat etmedi, alternatif akımı tek başına keşfetmedi ve modern elektrik şebekesi tek kişinin eseri değildi. Michael Faraday’dan George Westinghouse’a kadar çok sayıda bilim insanı, mühendis ve şirket bu dönüşümün parçasıydı.
Tesla’nın gerçek katkıları zaten efsanelere ihtiyaç bırakmayacak kadar önemli. Çok fazlı alternatif akım sistemleri, döner manyetik alan ve indüksiyon motorları üzerine yaptığı çalışmalar elektrik enerjisinin üretimi ve kullanımında kritik rol oynadı.
Smithsonian koleksiyonunda bulunan 1888 tarihli Westinghouse AC indüksiyon motoru da doğrudan Tesla’nın tasarımıyla ilişkilendiriliyor. Tesla’yı bu listeye yerleştiren şey elektriği icat etmesi değil, elektromanyetizma alanındaki bilimsel keşiflerin modern şehirleri, fabrikaları ve makineleri çalıştırabilecek elektrik sistemlerine dönüşmesindeki belirleyici katkıları.
7. Alan Turing: Bilgisayar daha ortada yokken bilgisayarın ne olduğunu tarif etti
Alan Turing’in teknoloji tarihindeki yeri fiziksel bir bilgisayar modelinden çok daha büyük. 1936’da yayımladığı hesaplanabilir sayılar üzerine çalışmasında bugün Turing makinesi olarak bildiğimiz teorik modeli ortaya koydu.
Bu model, belirli talimatları uygulayan soyut bir makinenin hangi problemlerin hesaplanabileceğini gösterebilmesini sağlıyordu. Başka bir ifadeyle Turing, modern bilgisayarların henüz ortaya çıkmadığı bir dönemde genel amaçlı hesaplamanın teorik sınırlarını tarif eden isimlerden biri oldu.
Nature’ın 1946 tarihli ACE bilgisayarı haberinde bile Turing’in 1937’de yayımlanan çalışmasının bu tür makinelerin olasılığını önceden ortaya koyduğu belirtiliyordu.
Turing daha sonra İkinci Dünya Savaşı sırasında Bletchley Park’taki kriptanaliz çalışmalarında görev aldı ve savaşın ardından İngiltere Ulusal Fizik Laboratuvarında Automatic Computing Engine, yani ACE üzerinde çalıştı.
NPL, Turing ve çalışma arkadaşlarının araştırmalarını modern bilgisayar ve yapay zekanın teorik temelleri arasında gösteriyor. Bugünkü bilgisayarların en önemli özelliklerinden biri aynı donanımın farklı programlarla tamamen farklı işler yapabilmesi.
Bir bilgisayarın bir anda video düzenleme sistemi, birkaç saniye sonra oyun makinesi, ardından hesap makinesi olabilmesini sağlayan genel amaçlı hesaplama düşüncesinin tarihini takip ettiğimizde Turing listenin vazgeçilmez isimlerinden biri oluyor.
8. Claude Shannon: 0 ve 1’lerden bugünkü dijital dünyaya
Claude Shannon, bu listedeki en az tanınan isimlerden biri olabilir ancak kullandığımız dijital teknolojilerin teorik altyapısında olağanüstü bir yere sahip.
Shannon, 1937’de MIT’deki yüksek lisans tezinde Boolean cebrinin elektrik rölelerinden oluşan anahtarlama devrelerinin analizinde kullanılabileceğini gösterdi. IEEE’nin bugün de belirttiği üzere bu çalışma dijital devrelerin teorik temellerinden birini oluşturdu.
Shannon’ın ikinci büyük kırılma noktası ise 1948’de ortaya koyduğu bilgi teorisiydi. Bilginin ölçülmesi, iletilmesi, sinyallerdeki gürültü ve iletişim kanallarının kapasitesi gibi kavramlara matematiksel bir çerçeve kazandırdı. IEEE tarafından bilgi teorisinin babası olarak anılmasının nedeni de burada yatıyor.
İnternet bağlantısından mobil iletişime, veri sıkıştırmadan hata düzeltmeye kadar bugünün dijital dünyasının çok büyük bölümü Shannon’ın çalışmalarından doğrudan veya dolaylı olarak etkileniyor. Turing bize neyin hesaplanabileceğini sorgulatırken Shannon dijital bilginin nasıl temsil edilip aktarılabileceğinin temel dilini oluşturdu.
9. John Bardeen: Milyarlarca transistöre giden yolun başlangıcı
Bugünkü teknoloji dünyasını tek bir fiziksel bileşene indirgemek zorunda kalsaydık en güçlü adaylardan biri transistör olurdu. İşlemcilerden ekran kartlarına, belleklerden akıllı telefonlara kadar modern elektronik sistemlerin temel yapı taşı transistör.
1947’de Bell Labs’te John Bardeen ve Walter Brattain tarafından gerçekleştirilen deneyler ilk çalışan nokta temaslı transistörü ortaya çıkardı, William Shockley de yarı iletken çalışmalarının ve transistor teknolojisinin geliştirilmesinin merkezindeki üçüncü isimdi. Üç araştırmacı 1956 Nobel Fizik Ödülü’nü yarı iletkenler üzerine araştırmaları ve transistör etkisinin keşfi nedeniyle birlikte aldı.
Dolayısıyla transistörü John Bardeen icat etti demek doğru değil. Bu listede Bardeen, üç kişinin ve aslında daha geniş Bell Labs ekosisteminin gerçekleştirdiği dönüşümü temsil ediyor.
Önce transistör geldi, ardından entegre devreler geliştirildi ve giderek daha fazla transistör tek bir çip üzerinde birleştirildi. Bu süreç mikroişlemcileri, kişisel bilgisayarları, akıllı telefonları, modern GPU’ları ve bugün yapay zeka modellerini çalıştıran devasa hızlandırıcıları mümkün hale getirdi.
Elinizdeki telefonun işlemcisinde milyarlarca transistör bulunabiliyorsa bunun soy ağacındaki en önemli kırılma noktalarından biri 1947’deki Bell Labs çalışmalarına kadar uzanıyor.
10. Tim Berners-Lee: İnterneti değil, Web’i icat eden adam
Tim Berners-Lee hakkında en sık tekrarlanan yanlışlardan biri interneti icat ettiği ifadesi. Berners-Lee interneti icat etmedi. İnternetin oluşumu paket anahtarlamadan ARPANET’e, TCP/IP’nin geliştirilmesinden küresel ağ altyapısına kadar onlarca yıl süren ve Vint Cerf ile Bob Kahn dahil çok sayıda araştırmacının yer aldığı ayrı bir tarih. Berners-Lee’nin yaptığı şey ise bugün interneti kullanma biçimimizin merkezine yerleşen World Wide Web’i oluşturmak oldu.
Berners-Lee, CERN’de çalışırken 1989’da World Wide Web fikrini ortaya koydu. 1990’ın sonuna gelindiğinde ilk web sunucusu ve tarayıcısı çalışıyordu, dünyanın ilk web sitesi de Berners-Lee’nin CERN’deki NeXT bilgisayarında barındırıldı. CERN daha sonra 30 Nisan 1993’te Web yazılımını kamuya açık hale getirerek teknolojinin serbest biçimde yayılmasının önünü açtı.
Bugün tarayıcıyı açıp bir haber sitesine girdiğimizde, arama motorunda araştırma yaptığımızda, Wikipedia’da bir madde okuduğumuzda veya milyonlarca web uygulamasından birini kullandığımızda Berners-Lee’nin oluşturduğu temel mimarinin devamını kullanıyoruz.
Bilgisayarlar zaten vardı, internet altyapısı da gelişiyordu. Berners-Lee ise bu küresel ağı insanların belgeler ve bağlantılar üzerinden kolayca kullanabileceği devasa bir bilgi sistemine dönüştüren en kritik katmanlardan birini oluşturdu.
Bu listenin sonunda Steve Jobs, Bill Gates veya Elon Musk’ın hâlâ bulunmaması tesadüf değil. Jobs kişisel bilgisayarların, grafik arayüzlerin, dijital müziğin ve akıllı telefonların geniş kitlelere ulaşmasında olağanüstü bir etki yarattı.
Gates yazılım endüstrisinin ve kişisel bilgisayar ekosisteminin şekillenmesinde belirleyici isimlerden biri oldu. Musk elektrikli otomobillerin ve yeniden kullanılabilir roketlerin modern endüstrideki dönüşümünde önemli rol oynadı. Jensen Huang ise GPU’ların paralel hesaplama ve yapay zekâ altyapısındaki konumunun değişmesinin merkezindeki isimlerden biri haline geldi.
Fakat bir katman daha aşağı indiğimizde bu insanların kullandığı teknolojileri mümkün kılan başka isimlerle karşılaşıyoruz. Jobs’ın iPhone’u transistör olmadan, transistör dijital mantık olmadan, modern elektrik Faraday’ın ortaya koyduğu elektromanyetik prensipler olmadan düşünülemezdi.
Bilgisayarların küresel bir iletişim aracına dönüşmesinde Turing ve Shannon’ın teorileri, yarı iletken devrimi ve sonunda Web gibi birçok ayrı teknolojik kırılma üst üste geldi.
Bu nedenle teknoloji tarihini yalnızca son birkaç on yılın milyarderleri ve şirketleri üzerinden okumak yerine birkaç bin yıllık büyük bir zincir olarak görmek gerekiyor.
Arşimet’in kaldıraçlarından El-Cezeri’nin makinelerine, Gutenberg’in matbaasından Newton’un fiziğine, Faraday’ın deneylerinden Tesla’nın motorlarına, Turing ve Shannon’ın teorilerinden transistöre ve sonunda World Wide Web’e uzanan bu zincirin her halkası, bugün “teknoloji” dediğimiz dünyanın başka bir katmanını oluşturuyor.
